Chanoeka is het Joodse lichtjesfeest: acht avonden met kaarsen, gefrituurd eten, liedjes, kleine cadeautjes en spelletjes, gevierd in december in Israël en door Joodse gezinnen over de hele wereld. In 2026 wordt de eerste kaars aangestoken op vrijdagavond 4 december, de achtste op vrijdagavond 11 december, en het feest eindigt op zaterdag 12 december. Deze gids legt uit wat Chanoeka is, waar het vandaan komt, hoe het gevierd wordt en welke spellen een gezinsavond of een klas alle acht avonden bezighouden.
Wat is Chanoeka?
Chanoeka betekent „inwijding” in het Hebreeuws. Het feest herdenkt de herinwijding van de tempel in Jeruzalem, meer dan tweeduizend jaar geleden, en het verhaal van een klein beetje olie dat de lamp in de tempel acht dagen liet branden. De datum volgt de Joodse kalender en valt daardoor ergens tussen eind november en eind december.
Het is een vrolijk familiefeest, geen ernstige feestdag. Buiten Israël gaan werk en school gewoon door, en het vieren gebeurt 's avonds thuis, rond het licht.
Waar Chanoeka vandaan komt
In de tweede eeuw voor onze jaartelling werd Judea geregeerd door de Seleucidische koning Antiochus IV, die de Joodse godsdienst verbood en de tempel in Jeruzalem tot heiligdom voor Griekse goden maakte. Een kleine groep opstandelingen onder leiding van Judas de Makkabeeër en zijn broers kwam in opstand en heroverde Jeruzalem tegen alle verwachtingen in.
Toen ze de tempel schoonmaakten en opnieuw inwijdden, vonden ze volgens het verhaal maar één kruik zuivere olijfolie, genoeg om de menora één dag te laten branden. De olie brandde acht dagen, tot er nieuwe olie gemaakt was. Dat wonder is de reden dat Chanoeka acht avonden duurt en dat olie centraal staat in het eten.
Hoe Chanoeka gevierd wordt
- De menora aansteken. Een chanoekamenora of chanoekia heeft acht kaarsen en een hulpkaars, de sjammes, waarmee de andere worden aangestoken. De eerste avond brandt één kaars, de tweede twee, enzovoort tot op de laatste avond alle acht branden. Het gezin zegt de zegeningen, zingt, en zet de menora vaak voor het raam zodat voorbijgangers het licht zien.
- Eten gebakken in olie. Latkes, krokante aardappelkoekjes met appelmoes of zure room, zijn in veel gezinnen de klassieker. In Israël zijn soefganiot favoriet, met jam gevulde donuts met poedersuiker die wekenlang in elke bakkerij liggen.
- Liedjes. Na het aansteken wordt „Maoz Tsoer” gezongen, en kinderen zingen over de dreidel.
- Gelt en cadeautjes. Kinderen krijgen gelt, kleine geldbedragen of chocolademunten in goudfolie, en veel gezinnen geven elke avond een klein cadeautje.
- De dreidel. Een vierkante tol met een Hebreeuwse letter op elke kant, waarmee je speelt om chocolademunten, noten of rozijnen.
De dreidel in het kort
De vier letters op een dreidel, Noen, Gimel, Hee en Sjien, staan voor „Nes gadol haja sjam”: een groot wonder is daar gebeurd. In Israël staat er een Pee in plaats van Sjien, voor „een groot wonder is hier gebeurd”.
Iedere speler legt een munt in de pot en draait om de beurt. Noen betekent dat er niets gebeurt, Gimel pakt de hele pot, Hee de helft, en bij Sjien leg je een munt bij. Het spel is puur geluk, en juist daarom winnen de kleintjes van opa en oma.
Spellen voor alle acht avonden
Acht avonden zijn veel avonden om te vullen, daarom zoeken gezinnen en leraren spellen die voor alle leeftijden tegelijk werken.
- Een dreideltoernooi om chocolademunten, elke avond een ronde.
- Latkesproeverij met een gezinsstemming over de beste topping.
- Een Chanoekaquiz over het verhaal, het eten en de tradities.
- Chanoekabingo. Bingo past bij het feest omdat opa en oma het kennen, kinderen met een beetje hulp kunnen meedoen, en de chocolademunten meteen als fiches dienen.
Twee soorten bingo werken extra goed:
- Woordbingo voor Chanoeka. In elk vak staat een woord van het feest, en de spelleider leest ze een voor een voor. Speel elke avond van de acht een ronde, of acht korte rondes op één avond.
- Woordenschatbingo in de klas. De leraar leest een korte omschrijving voor, zoals „de kaars die de andere aansteekt”, en de klas zoekt het woord: sjammes. Dat werkt bij levensbeschouwing en in elke klas die winterfeesten van over de hele wereld leert kennen.
Een woordenlijst voor Chanoeka om mee te beginnen
Menora, sjammes, kaarsen, dreidel, Noen, Gimel, Hee, Sjien, latkes, soefganiot, appelmoes, zure room, gelt, olijfolie, Makkabeeën, Jeruzalem, tempel, wonder, acht avonden, zegeningen, raam, cadeautjes, Maoz Tsoer, familie.
Dat zijn 24 woorden, precies genoeg voor een 5×5-kaart met een vrij vak in het midden. Je kunt woordbingokaarten voor Chanoeka printen met deze lijst, waarbij elke kaart anders geschud is. Blauwe inkt op een witte achtergrond geeft de kaarten het blauw-wit van het feest, en één kaart per pagina laat grote vakken over voor kleine handjes en chocolademunten.
Een woordbingokaart voor Chanoeka gemaakt met de generator: de woordenlijst, blauwe inkt en de titel „Hanukkah Bingo”. Met Nederlandse woorden gaat het net zo.